Prawa pacjenta

Prawa pacjenta wynikają w większości z Ustawy z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta. Pozostałe prawa pacjenta wyrażone są np. w Ustawie o ochronie zdrowia psychicznego z dnia 19 sierpnia 1994 r.

Prawo pacjenta do świadczeń zdrowotnych

Pacjent ma prawo do uzyskania świadczeń zdrowotnych opartych na wymaganiach aktualnej wiedzy medycznej i udzielanych w sposób higieniczny oraz zgodny z wymogami sanitarnymi. W sytuacji, kiedy dostęp do ww. świadczeń jest ograniczony (przykładowo przy dużej liczbie osób), procedura określająca dostęp do świadczeń zdrowotnych musi być przejrzysta i przedstawiona pacjentowi. W praktyce oznacza to np. jawną listę osób oczekujących na zabieg. W przypadku zagrożenia życia lub zdrowia, pacjent ma prawo do uzyskania natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych. To samo dotyczy kobiety rodzącej.

Pacjent ma również prawo żądać, aby osoba udzielająca mu świadczeń zdrowotnych zasięgnęła opinii innego lekarza (lub pielęgniarki w przypadku, gdy osobą udzielającą świadczeń zdrowotnych jest pielęgniarka) albo zwołała konsylium lekarskie. Żądaniu takiemu można odmówić, jeżeli uzna się je za bezzasadne, lecz w takim wypadku zarówno żądanie, jak i jego odmowa muszą zostać odnotowane w dokumentacji medycznej pacjenta.

Znajomość tego prawa jest ważna w procesie leczenia. Z jednej strony, lekarz jest tylko człowiekiem i bywa omylny, a z drugiej - pacjent ma pełne prawo wyrażać swoją niepewność i zastanawiać się nad słusznością decyzji dotyczących procesu leczenia. Przykładowo, pacjent oczekujący na zabieg chirurgiczny polegający na amputacji chorej kończyny ma prawo zażądać, by lekarz zasięgnął opinii innego lekarza. Żądanie takie, o ile nie zostanie uznane za bezzasadne, powinno zostać spełnione i odnotowane w dokumentacji medycznej pacjenta.

Prawo pacjenta do informacji

Pacjent, w tym pacjent małoletni poniżej 16. roku życia lub jego przedstawiciel ustawowy (np. rodzic, opiekun prawny) mają prawo do uzyskania informacji na temat stanu zdrowia, rokowaniach i proponowanych sposobach leczenia. Pacjent i jego przedstawiciel ustawowy mają również prawo do tego, by osoba udzielająca świadczeń medycznych nie informowała ich o powyższych kwestiach. Pacjent posiada także prawo do bycia informowanym o rodzaju i zakresie udzielanych mu świadczeń zdrowotnych.

Znajomość i stosowanie medycyny wiąże się z używaniem skomplikowanych pojęć (niejednokrotnie w języku łacińskim), które dla przeciętnego człowieka są niezrozumiałe. Dlatego pacjent ma prawo wymagać od lekarza, by wytłumaczył mu nieoczywiste kwestie. Ponadto ma prawo do tego, aby nie odbywało się to w pośpiechu, lecz w sposób, który pozwoli mu zrozumieć naturę jego dolegliwości.

Prawo do zgłaszania działań niepożądanych produktów leczniczych

Pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy, lub opiekun faktyczny ma prawo zgłaszania osobom wykonującym zawód medyczny działania niepożądanego danego produktu leczniczego, zgodnie z Ustawą z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne. Najczęściej realizacja tego prawa będzie polegała na informowaniu lekarza o samopoczuciu pacjenta po zażyciu leku.

W praktyce, jeżeli po podaniu leku pacjent czuje efekty uboczne, np. nudności, bóle głowy, czy zaburzenia snu, ma prawo informować o tym lekarza oraz Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych lub podmiot odpowiedzialny za wprowadzenie produktu leczniczego do obrotu. W procesie leczenia powinno się to wiązać z informacją ze strony lekarza, czy jest to zwyczajowy efekt uboczny zażywania leku.

Prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych

Pacjent ma prawo do zachowania w tajemnicy informacji uzyskanych w związku z jego leczeniem. Ten bezwzględny obowiązek obejmuje wszelkie osoby udzielające pacjentowi świadczeń zdrowotnych (lekarz, pielęgniarka, położna itp.). Chyba, że wyjątek w tym zakresie zawiera odrębna ustawa, zachowanie tajemnicy naraża bezpieczeństwo pacjenta lub innych osób, wyraża na to zgodę pacjent lub jest to niezbędne w celu przekazania informacji innym osobom wykonującym zawód medyczny a zajmujących się pacjentem.

Tak, jak w zawodzie adwokata, podczas procesu leczenia nieuchronnym jest to, że lekarz poznaje wrażliwe, a nawet intymne szczegóły życia i zdrowia pacjenta. Należy więc pamiętać, że wiąże go tajemnica, a powierzając mu ww. informacje, pacjent ma prawo wymagać jego dyskrecji w tym zakresie.

Prawo pacjenta do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych

Pacjent, który skończył już 16 lat może decydować o tym, czy chce być leczony. Wyjątkiem są sytuacje, w których pacjentowi należy niezwłocznie udzielić pomocy medycznej, a ze względu na stan lub wiek, nie może on sam zadecydować w tej kwestii.

Często zdarza się, że dany zabieg wiąże się z ryzykiem powikłań lub jest z tych, czy innych względów niedopuszczalny (podręcznikowy przykład przetaczania krwi osobom wyznającym religię, zabraniającą tego typu praktyk). Lekarz powinien uzyskać zgodę pacjenta na taki zabieg (pacjent ma prawo odmówić). W przypadku szczególnie niebezpiecznych zabiegów lekarz powinien zadbać o otrzymanie jego zgody na piśmie. Pacjent musi być świadomy tego, co podpisuje.

Prawo do poszanowania intymności i godności pacjenta

Każdy pacjent ma prawo do poszanowania swojej intymności i godności. Obejmuje to również prawo umierania w spokoju. Pacjenci w stanie terminalnym mają prawo do świadczeń zdrowotnych łagodzących ból i inne cierpienia. Przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może przebywać osoba najbliższa, chyba że ze względu na bezpieczeństwo pacjenta lub zagrożenie epidemiologiczne, osoba udzielająca świadczeń zdrowotnych postanowi inaczej.

Często zdarza się, że pacjent jest badany w obecności innych chorych albo towarzyszących lekarzowi studentów medycyny. Wówczas ma prawo do zapewnienia mu przynajmniej minimum prywatności, chociażby przez zasłonięcie parawanem podczas badania lub wyproszenia z sali osób, które nie muszą się na niej znajdować.

Prawo pacjenta do dokumentacji medycznej

Pacjent ma prawo do wglądu oraz otrzymania kopii swojej dokumentacji medycznej, przy czym jakakolwiek odpłatność w tym zakresie może mieć miejsce jedynie wtedy, kiedy życzy on sobie np. aby sporządzić odpisy dokumentów, bądź chce wydania kopii dokumentacji na nośniku informatycznym.

Wartą wzmianki jest informacja, iż dokumentacja medyczna przechowywana jest standardowo przez okres 20. lat od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpił ostatni wpis.

Prawo pacjenta do zgłaszania sprzeciwu wobec opinii lub orzeczenia lekarza

Pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy mogą wnieść sprzeciw wobec opinii czy orzeczenia lekarza, jeżeli opinia albo orzeczenie ma wpływ na prawa lub obowiązki pacjenta wynikające z przepisów prawa, np. jeżeli orzeczenie lekarskie będzie miało wpływ na decyzję ubezpieczyciela. Sprzeciw wnosi się do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta, za pośrednictwem tegoż Rzecznika, w terminie 30. dni od dnia wydania opinii albo orzeczenia przez lekarza orzekającego o stanie zdrowia pacjenta.

Prawo pacjenta do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego

W prawie tym zawiera się uprawnienie do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami oraz prawo do tzw. dodatkowej opieki pielęgnacyjnej, przez którą rozumie się opiekę, nie polegającą na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, czyli związanych bezpośrednio z procesem leczenia pacjenta, np. podaniem leków, zmianą opatrunku czy kroplówki. Chodzi także o opiekę sprawowaną nad pacjentką w warunkach ciąży, porodu i połogu.

Mówiąc prosto, pacjent ma pełne prawo do kontaktu z rodziną i bliskimi, którzy mogą również (jeżeli nie przeszkadza to w procesie leczenia) wykonywać określone czynności lecznicze takie, jak mycie, przebieranie, karmienie itp.

Prawo pacjenta do opieki duszpasterskiej

Pacjent przebywający przez dłuższy czas w placówce świadczącej całodobowe świadczenia zdrowotne ma prawo do opieki duszpasterskiej. W razie pogorszenia się jego stanu zdrowia lub zagrożenia życia, należy umożliwić mu kontakt z duchownym danego wyznania.

Prawo pacjenta do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie

Przebywając w podmiocie leczniczym (np. w szpitalu), pacjent ma prawo do przechowania posiadanych przez siebie wartościowych rzeczy w depozycie na koszt tego podmiotu chyba, że przepisy odrębne stanowią inaczej.

W przypadku podejrzenia naruszenia praw pacjenta istnieje możliwość zwrócenia się z wnioskiem o podjęcie sprawy przez Rzecznika Praw Pacjenta. Wniosek taki jest zwolniony z opłat i powinien zawierać dane wnioskodawcy, oznaczenie pacjenta, którego sprawa dotyczy i zwięzły opis stanu faktycznego.

Pacjent ma również prawo złożyć skargę do przełożonego osoby, której skarga dotyczy, a następnie do kierownika placówki, w której się leczy, do Narodowego Funduszu Zdrowia oraz do Rzecznika Praw Obywatelskich.

Pacjent może skierować sprawę do sądu w wypadku naruszenia jego dóbr osobistych lub wyrządzenia szkody. Ma także prawo do zawiadomienia organów ścigania, jeżeli podejrzewa, że doszło do popełnienia przestępstwa. Dobra osobiste, to w zasadzie odrębny temat, ale można je opisać w skrócie jako wartości o charakterze niemajątkowym, takie jak zdrowie, wolność, prawo do prywatności, prawo do tajemnicy korespondencji itp. Wiążą się one z osobowością człowieka i są powszechnie uznane w społeczeństwie. Katalog dóbr osobistych nie jest zamknięty i każdorazowo należy oceniać indywidualnie, czy doszło do ich naruszenia.

adwokat Marcin Smyczek
red. Sara Stanisz-Szachnowska